TAYIANIILU TU MACHIDUNII

Yiurtiurli tu cafi unã familii armãneascã eara ritual ahorghea, eara unã mushatã sãrbãtoari iu s-aduna soia, s-yiurtusea dzua, s-mãca, s-biea, s-cãnta cãntits shi ashitsi lu sãrbãturisea Aljlu tsi lu yiurtusea atsea familii, a yinea shi preftu ta s-cãntã ãn casã. Cafi unã familii putea sh-aleagã un patron spiritual di un alji cari va lji aveaglji tutã banã. Atsea dzuã, ambistimenjlji lu cãlisea preftu s-yinã acasã shi s-adarã unã plãcãrii deadun cu familia. Atumtsea s-frãndzea un culac, s-vluisea gãrnul, yinlu shi s-cãnta plãcãrii deadun cu nicuchirlji.

Unã di ma mãrli sãrbãtori cari u tinjisea Armãnjlji, eara sãrbãtoarea Tayaniylu.

Ti sãrbãtoarea Tayaniylu, ma ninti, Armãnjlji pit muntsãlji adra adets cari, cum tritsea chirolu, peanarga-narga li agãrshea. Armãnjlji ma ninti, aestã dzuã pit muntsã u sãrbãturisea ca mari dzuã shi adra adets tu tinjii a Tayanilu. Featili Armãni, cu niarãvdari u ashtipta aestã dzuã s-ãndreagã tu mushatlu portu armãnescu, s-dutsea yiuva tu padi, cãnta cãntits armãneshtsã shi aduna lilici ta s-adarã gãljeatã.

Armãnjlji cari s-aduna pit muntsã cu oili, veara adra unã mari fãlcari, 40-50 di fumelji, a poati shi ma multi.

Leghenda spuni ca Tayanilu avea nau frats, deadun cu el eara dzatsi, a el eara capidan. El eara omlu cari li apura ãndriptãtsli. Eara multu gioni shi cãndu vãrã va s-adra niandriptai cãtrã Hristolu, el lji vãtãma. Armãnjlji lu tinjisea atsel lucru, shi cãndu yinea Tayaniylu, u sãrbãturisea dzua shi hoara tutã s-aduna tu un loc. Agonjea tahinima, featili s-dutsea s-adunã lilici, adra gãlets shi umplea apã di la shopat, di la vãrã izvor icã fãntãnã. Atumtsea lu cãnta cãnticlu ti Tayanilu:

Tayani mãrgãritar

tsi adrash, ti armutusish,

tsa-nchisish la nauli frats,

nauli frats ca capidanj.

Padea ãmplinã cu lilici,

s-duc featili ta s-adunã,

tufi, tufi ãnghilicescu,

gãljeata u durusescu.

Apa aratsi va-s umplem,

la ponj noi va u dutsem,

hãrioasi va s-agiucãm,

sãnãtati s-cãshtigãm.

Ashitsi lji adra tinjii a Tayaniylu, a tuti atseali adets eara ligati shi cu Sum Cheturlu. Featili di gushi avea mãnochiur, silivari di malãmã icã di asimi, shi li bãga tu gãljeatã, tu apã, ti sãnãtati. A lilicili tsi li aduna u ãnsimna vrearea a Armãnjlor s-aibã yarbã, pãshuni, s-pascã oili, s-aibã lapti, scljeama ca lilicili eara unã soi di vluyii ti cafi unã casã.

Tu chirolu di azã, multu ptsãnj Armãnj li adarã adetsli ti Tayaniylu. Mash ãndau familii tu ma tricuta ilichii cu mirachi sh-aduc a minti ti atsel chiro, cãndu eara tiniri shi cãndu veara s-dutsea cu oili pit muntsã. Di atsea ispeti, tu chirolu di azã adarã eforturi s-li adarã aesti adets ti sãrbãtoarea Tayaniylu, ma tuti atseali suntu improvizatsii. Tahinima s-duc yiuva tu padi, adunã lilici, adarã gãljeatã, cãntã cãti vãrã veclju cãntic armãnescu, arucã cãti vãrã pãrã, s-la cu apa di gãljeata ti sãnãtati shi atsea easti unã traditsii, cari armasi di chirolu di ma ninti. Vecljlili adets armãneshtsã marturisescu ti avuta culturã a Armãnjlor, a avigljearea shi tsãnearea a adetslor, zburashti ti lunga traditsii a Armãnjlor s-u sãrbãturiseascã cafi sãrbãtoari cu adets avtentitsi ti Armãnjlji.

Tayianiilu la Armãnjlji dit Gãrtsii

Ma ninti, sh-Armãnjlji dit Gãrtsii u sãrbãturisea aestã sãrbãtoari Tayianiilu. Tu aumbrã, sum vãrã pom, pi aroshi flucatã, s-aduna ma tricutili muljeri shi tinirili feati, tuti alãxiti tu mushat portu armãnescu. Unã di featili li chirnisea tuti cari eara adunati, a muljearea tu nai ma tricutã ilichii li vluyisea tinirili feati cu aesti zboarã: "Ghini vinit featili a meali. Stats ampadi s-va discurmats. Bunã tihi s-avets, di vãrã oarã tuti s-hits mãrtati. Stats, stats s-va chirnisim". Dupu atsea li pitritsea tinirili feati tu mesi di hoarã, la shopat, s-aducã apã aratsi. Li urnipsea cum s-poartã, shi tsi lipseashti s-adarã! Urnimia tsi lã u didea muljearea cari eara tu nai ma mari yilichii eara: "Tora va s-nirdzets s-adutsets apã. Mutrits pit cali s-nu va arãdã cana. Yimnats cu caplu aplicat! Gura ãncljisã! S-nu va arãdã cana. Yinits aghonjea, aghonjea s-adutsets apã shi fãrã s-zburãts pit calea! Nu fatsi s-zbuãrãts, ta-s avets tihi bunã! Voi hits feati ti anami-feati curbani! Ashi cum adram noi, va s-adrats sh-voi! Ashi eara totna la Armãnj, anj pisti anj"!

Armãnjlji pistipsea ca ti sãrbãtoarea Tayianiilu, cara s-bagã featili cinushi sum capitãnj, va s-anghiseadzã cu cari va s-mãritã. Ashi s-avea faptã cu unã featã cari sum capitãnj bãgã cinushi shi tu yis lji vini vãrã ficior cari nu lu cunushtea. Dupu vãrã chiro tu hoara vini vãrã tinir ficior ditu xeani shi feata s-mãrtã cu atsel gioni.

Ti aestã sãrbãtoari Armãnjlji dit Gãrtsii avea cãntic ahorghea cari lu cãnta ninti ta s-ducã s-aducã apã.

Taiani, Yiani moi Tacha,

iu va s-dornji tini astara. X2

Sum un meru, sum un tseru,

sumu aumbrã di gãtunji.X2