ALASÃPREASINI

Ma ninti, Armãnjlji, ti sãrbãtorli s-aduna tu un ambientu nicuchirescu, iu s-tsãnea shi s-avigljea adetsli armãneshtsã. Tinirlji spunea mari tinjii cãtrã ma tricutslji, ca ashi eara prãxits di papãnjlji shi di pãrintsãlji. Ti cafi unã sãrbãtoari a ficiorlor lã si ãncupãra nali stranji shi pãputsã shi ashi s-duchea atmosfera sãrbãturicheascã. Armãnjlji tu dzãlili di sãrbãtorli prãndza cama agonjea, ta s-poatã s-u nãscãrseascã sinia, s-u chischinipseascã casa, s-hibã spãstritã, ashi ca cãndu va s-yinea oaspitslji, casa nu lipsea s-arnjudzea pi gheli shi mãcãri.

Unã di ma mãrli sãrbãtori crishtineshtsã ti cari Armãnjlji adra adets ahorghea eara Alasãpreasini. Sãrbãtoarea Alasãpreasini alãxeashti data, ma nu alãxeashti dzua, shi totna s-cadi dumãnicã. Atsea dzuã Armãnjlji cu harau s-dutsea la bãsearicã iu s-tsãnea mari dgheavasi shi s-cãfta ljirtari di la preftsãlji. Tsãnearea preasini easti cãndu nu s-mãcã purintã mãcari, ma nica ma multu atsea easti unã turlii chischinipseari a suflitlui shi s-lugurseashti ca tsãnearea a Preasinјlor easti dadã a sãnãtatiljei.

Alasãpreasini easti sãrbãtoari cãndu tuts un di alantu lipseashti s-nã caftãm ljirtari. Ashi ljertats un cu alantu putem s-intrãm tu Preasinјli, ca mash ashitsi va s-putem s-tsãnem Preasini. Preasinјli nu suntu multu greali, ama atsea easti unã adeti crishtineascã shi un multu bun lucru spiritual. Scljeama di cãndu va na li ljirtãm mãrtiili, cãbãtsli, alatusili, va s-putetm s-tsãnem preasini.

Stãmãna-tsea alba

Prota stãmãnã di shaptili stãmãnj ti preasini, easti cãnãscutã ca stãmãna-tsea alba, stãmãna cãndu oaminjlji s-ãndridzea s-tsãnã preasini shi putea s-purintã mash cu cash, ghizã, lapti, mãrcat shi multi turlii di piti. Atsea stãmãna carni nu s-mãcã. A dzua dit soni di atsea stãmãnã Armãnjlji mãca ou albu cu tsi dipisea cu mãcãrli purinti. Dupu sãrbãtoarea Alasãpreasini, nu s-mãca nitsi producti di lapti shi ashitsi ahurhea tsãnearea Preasini pãnã di Pashti.

Sãmbãtã ninti Alasãpreasini, Armãnili adra pita ti dari ti mortsãlji. Leghenda spuni ca atsea adeti s-adarã di ispeti ca avea un ficior cari eara lãndzit shi a mama-sã lji cãftã s-adarã pita. Mãsa lji dzãsi s-ashteaptã ta s-u ljea furca, s-toarcã cairul shi dupu atsea va lji adarã pitã. Ama ficiorlu muri, nu putu s-ashteaptã mãsa s-u adarã pita shi ti atsea armasi sãmbãtã ninti di Preasini s-adarã pita ti mortsãlji. Cu nãdia ca Hristolu ãnlje di mortsãlji, atselji tu banã ampartã doarã, piscuri, shi adarã plãcãrii ti ljirtari a mãrtiilor a mortsãlor di soia a lor. Tsãnearea preasini nu easti mash s-nu s-mãcã purintã mãcari, ma nica ma multu lipseashti s-mindueascã pi dzatsili dimãndãri al Dumidzã: nu arãdi, nu furã, nu lã adarã a oaminjlor atsea tsi nu vrei atsea s-tsa adarã shi ashi ma ãnclo.

Easti cãnãscutã ca Armãnjlji ma ninti bãna deadun, ma multi familii tu unã casã, shi ashitsi, dixeara ti Alasãpreasini s-aduna ta-sh li ljearta cãbãtsli un cu alantu. Tu unã casã poati s-bãna baba, paplu, socurlu, soacra, cumnatslji cu familiili a lor, (cafi un avea cãti dau-trei fumelji, a poati sh-ma multu) surãri a socurlui icã soacra, shi ashitsi, atsea searã s-aduna ma multsã di 20 inshi, shi Alasãpreasinli s-ashtipta cu mari harau.

Dumãnicã, ti Alasãpreasini, cafi unã nicuchirã andridzea prãndzu, sh-ashtipta ficiorlji, nora, soia tutã. Scljeama atsea eara unã traditsii, unã adeti cari sh-azã dzuã tutã s-tinjiseashti. Ãnveastili, featili, ficiorlji, cu purdicãlji, meari, lãcumi, s-duc la ma tricutslji, la papãnjlji, la pãrintsãlji, ta s-lã bashi mãna shi s-caftã s-lã ljeartã cãbãtsli, cara s-avea tsiva alutusitã. Ma tricutslji lã didea shi cãti vãrã pãrã a ficiorlor. Scljeama, dumãnicã seara ti Alasãpreasini, s-cafta ljirtari di ma tricutslji. Featili shi ficiorlji lã bãshea mãnã a pãrintsãlor, shi cãfta ljirtari, cu zboarãlji “Ljeartã-nj cãbãtsli”, shi “Ljeartã, Dumljeartã, dado sh-afende, tsi shtim-tsi nu shtim, tsi dzãsim-tsi nu dzãsim, apã sh-sari s-facã”. Cu aesti zboarã vrea sã-spunã, nibunili s-tucheascã, idghea cum s-tucheashti sarea tu apã. Ashi cum easti adetea la crishtinjlji, Armãnjlji caftã s-intrã tu preasini cu sufliti chischini. Ti atsea, cãndu murgea, tinirlji s-dutsea la ma tricutslji di soia a lor, clinicilji la nunlji, cu poami, purdicãi, cu pãgur di arãchii ta s-lã caftã ljirtari. Oaspitslji, cari eara ma tiniri di cãt nicuchirlji a casãljei, dupu shcurta muabeti, sã scula shi adra mintãnj a ma tricutslor, shi lã dzãtsea: “Ljeartã doamne, ljeartã, tsi shtim, tsi nu shtim, ljertati s-hibã”. Ma tricutslji lã apãndãsea: “Ljirtati s-hibã di mini sh-di Dumidzã”! Eara unã bunã ispeti ti atselji cari eara ancãciats, s-lã ljea mãna shi s-lã ljeartã cãbãtsli, di ispeti ca ljirtarea shi vrearea suntu njedzlu a anvitsariljei crishtineascã, ashi cum s-spuni tu plãcãria amirãreascã, “Tatãlu a nostru”. Di cãndu tuti cãbãts eara agãrshiti dupu ljirtarea, adetea eara s-ahurheasca s-cãntã veclji cãntits armãneshtsã. Ca semnu di tinjii, ti Alasãpreasini, dixeara tuts deadun, scljeama taifa tutã, shidea pi sinii. S-hirbea oauã, s-adra salatã, a ti tsinã totna s-ãndridzea carni di njel. Vãrã adra tãvã cu ariz, ma avea shi carni di njel. Altsã adra mash friptã carni di njel, vãrã adra tãvã cu chiofte shi tseapi, friptã gãljinã, ashi ca cafi unã familii yinea cu vãrã mãcari shi ashitsi u tritsea atsea seara di sãrbãtoari. Dupu atsea li la vasili di purinteatsã shi atsea cu alsivã cari s-adra di cinushi hearta tu apã, scljeama li la vasili cu ciunushi nistricuratã. Ciunushea u ufilisea shi ti lari a perlor, cu atsea tsi prota u hirbea ciunushea cari dupu shcurtu chiro cãdea ampadi pi vaslu, a cu chischina apã – sprilimtã, cãnãscutã sum numa alsiva sh-la perlji. Ciunushea u ufilisea shi ti chischineatsã a dintsãlor, ashi ca prota u ãntsirnea niheam ciunushea, lu uda dzeaditlu cu cari loa ciunushi shi li frica dintsãli cum di nafoarã ashi sh-di nuntru. Idghea atsea u adra shi cu fricatã sari ta s-li aveaglji dintsãlji di caries shi ashitsi u tsãnea chischineatsa pi analtu nivel.

Asca pasca

Ma ninti, ti Alasãpreasini Armãnjlji adra unã adeti cãnãscutã sum numa Asca-pasca, cari tora tut ma niheam s-adarã tu familiili armãneshtsã. Ma, tsi s-cljeamã Asca-pasca? S-hirbea oauã, shi atsea, ti cafi un om cari еаra tu udãlu, s-hirbea cãti un ou. Adetea u adra atsel cari eara nai ma tricut tu familia. Prota, pi shtsalã s-liga albu hir di bãmbac, s-anvãrtea pi shtsala shi tu soni a hirlui s-liga un hertu bilit ou. Cu shtsala prota Asca-pasca s-adra a nai ma tinirlor, a ficioritslor. Tuts ficiorlji shidea pi dzãnuclji cu mãnjli dinãpoi shi cu gura cãscatã lipsea s-lu acatsã oulu. S-pistipsea ca atsel cari va lu acãtsa oulu cu gura, va s-aibã nai ma mari tihi tu atsel an. Ghini va s-eara vãrã di ficiorlji cara s-didea mash cu dintsãi di albul ou, shi atsea ãnsimna ca atsel ficiori va s-aibã sãnãtoshi dintsã. Atsea eara mari harau ti tuts cari eara tu udãlu shi tu soni mãca cãti un ou shi s-dzãtsea: Ti multsã anj asca, ti multsã anj Preasinli.

Tu vãrã locuri armãneshtsã aestã adeti s-adra cu trei mãcãri. Nicuchirlu a casãljei loa shtsala di pitã, liga di ea un hir di cari aspindzura pi aradã: prota unã cumatã di halvã albu, dupu atsea unã cumatã di cash shi tu soni un ou. Cu cafi una di aesti s-agiuca “hasca-mbasca”. Ti ficiuritslji atsea eara mltu interesantã, ca ashtipta cu gurili “cãscati”. Multi ori, cã nu putea s-lu acatsã halvãlu cu dultseamea a lui, mash alindzea cu limba ca vãrã cãtsãlats. Aestã adeti ari unã ahãndoasã noimã: cu mintea, nã dutsi la 12 di Apostolji, a curi Hristolu lã dzãtsea: “Pãnã tora earats oaminj tsi acãtsats peshtsã, ma di tora shi ninti Voi va s-hits piscari di oaminj”. Shtsala, cu treili mãcãri aspindzurati di ea, simbolizeadzã ca Apostolji lji aduna oaminjlji, sh-lji dutsea la crishtinizmul, ti cari s-shtii, ca tu ahurhita “pescul” lji eara simbol. Treili mãcãri tsi sã-spindzurã di shtsala lu simbolizeadzã Sãmtul numir di la Alja Triada, cari Crishtinjlji u tinjisescu tu prota stãmãnã di tsãneari preasini, pit tsãnearea a Trimirlui, trei dzãli pi aradã, di lunea pãnã njercurea.

Dupu atsea s-adra nica un ritual. Atsel cari eara nai ma tricut tu familia, lu aprindea hirlu di bãmbac ti cafi un membru a familiiljei shi li spunea numili a tutulor cari eara tu atsel udã. S-ahurhea cu numa a nai ma tricutlu shi s-dipisea cu numa a nai ma tinirlui tsi s-afla tu udãlu. Ti atsel ti cari hirlu va s-ardea nai ma lungu chiro, s-pistipsea ca va s-bãneadzã nai ma multsã anj. Atsea eara nica unã harau ti familia tutã. Di cãndu s-dipisea cu ritualili, s-bãga tsina. Adetea eara, di cãndu va s-dipiseascã cu tsina, cafi un ahorghea, cu tuts alantsã di familia sh-ljeartã. Prota shidea papãnjlji, dupu atsea socurlu cu soacra, shi tuts cu aradã, a ma tinirlji, dãnãsea di ninti elji, trei ori la adra mintãnj shi dzãtsea: “Ljeartã-nj cãbãtsli, ljeartã-nj cãbãtsli, ljeartã-nj cãbãtsli”. Papãnjlji apãndãsea: “Ljirtatã s-hibã sh-di mini sh-di Dumidzã”. Tuts cãfta ljirtari di ma tricutslji, di atselji cari suntu ma mãri, a ma tricutslji a fumeljlor lã didea shi cãti vãrã pãrã.

Cãndu tsãnem preasinili ma multu lipseashti s-avem angatan, s-him tsi poati cama bunj, s-nu nã ancãcem, s-nu zburãm shi s-nu adrãm nibuni lucri, s-nu spunem greali zboarã, s-nu nã vãryim un cu alantu, ma s-adrãm efortu s-him ma bunj, totna s-agiutãm cãndu putem a oaminjlor a curi lã lipseashti agiutor, s-lã agiutãm a oarfãnjlor, cara s-nã caftã pãradz lipseashti s-agiutãm shi cu pradz cara s-avem shi s-lã didem cãt putem. Tu chirolu cãndu li tsãneam Preasinli suflitlu lipseashti s-nã hibã chischin, s-lji vrem oaminjlji shi haraua di sãrbãtoarea s-u ampãrtsãm tuts deadun. Ti Preasini Armãnili s-tsãnea sh-di nicuchirlu, tsi vrea s-dzãcã ca nu s-aduna deadun.

Trimirlu shi gãrnul ti preasini

Ti vãrã adets armãneshtsã cari s-adra ma ninti, tinirlji poati nu au avdzãtã ca tu chirolu di azã tut ma niheam s-practicheadzã icã pute nu s-adarã.

Tu chirolu a Preasinlor, cafi un om cari tsãnea preasini lipsea s-nu mãcã purintã mãcari. Mash ãndau dzãli putea s-mãcã mãcãri adrati cu untulemnu shi pescu. Aesti preasinj suntu nai ma mãri. Tu atsel chiro, vãrã ufilisea untulemnu tu mãcarea, vãrã nu mãca untulemnu mash njercurea shi vinirea, ma nai ma multsã di atselji cari tsãnea preasini, chirolu tut nu ufilisea untulemnu tu mãcãrli tsi li adra.

Ti ahurhearea a Preasinlor ahorghea interesantu ritual easti Trimirlu, cãndu trei dzãli s-tsãni preasini fãrã mãcari. Atsea easti unã adeti crishtineascã, cãndu protili trei dzãli dupu Alasãpreasini, di lunea pãnã njercurea nu s-mãcã shi nu s-bea tsiva. Cari nu putea s-aravdã fãrã beari, putea s-bea mash noaptea. Tu vãrã locuri s-mãca mash dixeara unã turtã cu pipirnidz (gãrnãtsã di misur cu ciushchi aroshi matsinati prit cheatrã shi tuti atseali misticati cu sari shi chiperu). A treia dzuã, scljeama njercurea s-tsãnea sãmta liturghii a Sãmtului Grigorie Teologu shi atumtsea putea s-u ljea prota cumnicãturã. Atsea eara unã ma greau stãmãnã di preasini, nu lipsea s-mãcã nitsi untulemnu, ma mashi masini, cãmpiri hearti shi altã turlii di mãcari cari nu eara purintã.

Lunea tahinima, dupu Alasãpreasini, easti lunea mari shi atsea dzuã ahurhea Preasinjli cari s-tsãnea pãnã Pashtili. Cãndu s-tsãni preasini, protili trei dzãli nu s-mãcã tsiva. Lunea tahinima, tuti Armãni li scutea tuti vasi tsi li avea: tãvadz, tingireadz, cinguri, shi li la cu cinushi. S-bãga cãldarea, s-hirbea stranjili, s-la simnãtorlu, (vulã cu cari s-chindisea piscurli ti dari sh-ti mortsã sh-ti sãnãtati, pi cari li angrãpsea numili a Hristolui, ali Stã Maria icã vãrã shcurtu tsitat di Biblia) cãrpitorlu, (tserclju adrat di lemnu di tinir vlastar di alun, vlastarlu lu disica tu mesi, unã cumatã di vlastarlu lu prilucra shi adra tserclju, a dupu atsea cu argãsitã cheali di oai u anvãlea tutlu tserclju, di nanaparti u cusea chealea di tsercljul shi ashitsi adra unã soi di tãvã pi cari frimta pãni), shtsala, scljeama tuti tsi li avea, lipsea s-li la. Atumtsea s-frimta pãni cari s-ardãpsea pi scãndurã pi cari prota s-bãga pãndzã di lãnã icã di bãmbac shi atsea mash tu albã buiau, pi cari avea njrli linii. Atsea pãndzã u aduna niheam anamisa di cãrveili ta s-nu s-alicheascã aloatlu. Dupu atsea s-la scãndura pi cari avea armasã sãrmi di pãnea, cum shi pãndza cu cari s-anvãlea pãnea. Atsea dzuã nu s-hirbea tsiva shi nu s-mãca tsiva. Ca eara greau stãmãnã, oaminjlji tu atsel chiro s-minduirã cum s-li treacã dzãlili di Preasinjli fãrã purintã mãcari, a s-nu lã cadã arãu.

Ti atsea adra gãrnu, s-cãlea ghini shi nu duchea ca suntu agiunj. Ashitsi, cãndu s-ãndridzea s-tsãnã Preasini, pi ninga alanti mãcãri tsi li mãca, oaminjlji hirbea shi gãrnu, cari lu chisa martsã dupu Alasãpreasini. Moduslu cum lu ãndridzea gãrnul eara spetsific. Prota lu chisa gãrnul shi lu hirbea, a dupu atsea chisa shi canavuri. Ma tricutslji spun ca chisarea s-adra tu un vas ahorghea – ghibec, (atsea eara chatra tu cari s-adra guvã shi tu guva s-bãga un vas di her cari lu anvãlea cu ploaci di lemnu icã di cheatrã), iu gãrnãtsãli di gãrnul s-frãndzea ghini. Dupu atsea lu bãga gãrnul s-hearbã pi foc, pi ma tihnai. Di cãndu va s-hirbea gãrnul, s-loa cãnãvure, s-chisa ghini tu ghiubec di cheatrã, s-hirbea niheam, s-stricura, s-mistica niheam cãti niheam cu gãrnul ta s-nu s-ãstalji, s-baga niheam sari shi s-continua cu hirbearea. Ma tricutslji, cari u tsãn minti aestã adeti spun ca hirbearea s-fãtsea lungu chiro, ma multi sãhãts, a cãti vãrã oarã gãrnul s-hirbea shi noaptea tutã. Chirolu tut pãnã lu hirbea gãrnul, cãti niheam s-bãga apã, a di cãndu va s-hirbea, s-trãdzea di pi foc shi s-bãga nanaparti ta s-arãtseascã.

Ta s-poatã gãrnul s-aravdã ma lungu chiro, s-adra tu ma mãri tingireadz shi tu cãldãri. Di aestu gãrnu, oaminjlji ti prota oarã mãca dzua di Trimirlu, di cãndu va s-cumnica, a atsea eara a treia dzuã dupu Alasãpreasini. Di aestu gãrnu mãca di njercurea pãnã tu dipisita a stãmãnãljei. Scljeama a treia dzuã (njercurea) dupu Alasãpreasini easti sãrbãtoarea Trimirlu shi atsea dzuã Armãnjlji didea gãrnu cu purni, piscuri, a pisuprã bãga sh-unã cumatã di prashi.

Tu dzua di Trimirlu, dupu loarea cumnicãturã tu bãsearica, lã yinea oaspits s-lã oarã cu purdicai, lãcumi shi alti mãcãri. Atumtsea oaminjlji mãca di gãrnul cu canavuri shi atsea lã didea puteari s-poatã s-aravdã fãrã purintã mãcari, s-li tsãnã Preasinjli 7 stãmãnj, shi atseali dzãli s-poatã s-li treacã ma lishor. Gãrnul cu canavuri a curi lji bãga shi zahãri, lu mãca tu loc di vãrã altã mãcari icã cãndu va s-duchea foami. Ashitsi, cama lishor li tritsea Preasinjli cari li tsãnea pãnã Pashtili, scljeama pãnã Anyarea a Hristolui, sãmbãtã tu njeadzã noapti, cãndu ti prota oarã, tu vãrã reghioni di Balcan, s-purinta cu arosh ou. Tu dzua di Trimirlu s-adra piti marsini cu prash, mash cu apã shi cu nuts, shi s-sprucuchea dipi suprã. Dupu prãndzu yinea muljerli di la lucru shi pi sinia bãga purdicãi, bamboni shi alti dultsenj cari suntu caracteristitsi ti aestã sãrbãtoari.