ADETS TI SUM VASILJLU

Sum Vasiljlu easti sãrbãtoari ortodoxã cari s-ãnseamnã shi la alanti populi crishtineshtsã. Ma la Armãnjlji, aestã sãrbãtoari easti unã di cama importantili sãrbãtori crishtineshtsã, ti cari adarã shi adets ahorghea di alanti etnii.

Ti Sum Vasiljlu, Armãnjlji au traditsii familia tutã s-adunã ãn casã, s-adarã pãltsintã tu cari s-bagã pãrã shi nel shi tuts deadun, tu unã mushatã atmosferã, cu harau u ãnseamnã aestã sãrbãtoari crishtineascã.

Ma ninti, adrarea a adetslor ahurhea dixeara, pi 13 di yianar, cãndu pi chiumbelu s-bãga gãrnul ti cafi un membru a familiiljei shi s-ashtipta s-veadã cãt va s-ãnsarã gãrnul ti cafi un insu. S-pistipsea ca, cãt ma multu va s-ãnsarã gãrnul, ahãt ma multu tihi va s-aibã atsea persoanã tu anlu cari ahurheashti. Dupu adetsli armãneshtsã, nai ma tinira ãnveastã eara atsea cari lipsea s-lu aducã gãrnul. Dupu atsea, nai ma tricutlu om tu familia lu bãga gãrnul pi chiumbelu shi pi aradã di nai ma tricutlu pãnã nai ma tinirlu s-ardãpsea numili a membrilor a familiiljei shi s-ashtipta s-veadã cãt va s-ansarã gãrnul ti cafi unã numã tsi s-aspunea. Traditsia eara, prota s-aspunã numili a bãrbatslor, dupu atsea a muljerlor shi tu soni a ficiorlor shi a nipotslor. Soacra lji grea a ãnveastãljei s-lu aducã gãrnul, cari dupu atsea s-bãga tu un vas shi s-dzãtsea: Ti multsã anj sãrbãtoarea! Pãnã s-ashtipta s-ansarã gãrnul ti cafi un insu, tuts tu udãlu, sh-adra shicai, zbura, cãnta... Di cãndu va s-ansãrea gãrnul ti cafi un, s-bãga gãrnu s-ansarã shi ti tutiputa shi ti avearea. Tu soni tuti atseali gãrnãts di gãrnul s-aduna tu un loc shi s-tsãnea pãnã di sãrbãtoarea Tayiu Fota, cãndu deadun cu crutsea s-arca tu apã. Armãnjlji minduea ca ashi cum fudzi apa pit arãulu, ashi cu lishor va-s yinã sh-tihea a cafi unui om tu familia.

Atsea searã tu cafi unã familii armãneascã sinia eara avutã shi avea multi mãcãri, poami shi piti. Di cãndu va s-dipisea cu adetsli, cu shicãili, cãntarea, persoana tu nai ma mari ilichii, socurlu icã paplu, spunea a cafi unui ficior tsi lipseashti s-lucreadzã alantã dzuã. Vãrã lipsea s-lã ducã mãcari a prãvdzãlor, tutiputa, s-lji ancarcã caljli shi s-ducã mãcari la oili, vãrã lipsea s-lu hearbã gãrnul shi s-lu ducã la njeljli. Altu lipsea s-ducã pãnã la agãrli s-veadã cum suntu, s-lã dzãcã “Bunã dzuã”, ca Armãnjlji pistipsea ca cãt ma multu adunã gãile ti agurlu, ahãt ma multu va s-aibã productsii. Agãrli lipsea s-li veadã, desi ari apã ti adãpari, desi iarba easti criscutã ta s-li ducã njelji ta s-pascã. Cafi un di ficiorlji lipsea sh-lu mutreascã lucurlu a lui shi s-lu dipiseascã nai ma ghini tsi s-poati.

Alantã dzuã, 14 di yianar easti marea sãrbãtoari crishtineascã Sum Vasiljlu, ti cari sãrbãtoari Armãnjlji adra adets ahorghea di alanti milets. S-ascula nicuchirlu a casãljei shi di cãndu va s-dzãtsea “Bunã-vã dimneatsã” a tutulor, a nicuchirãljei lji dzãtsea: “Azã dzua Sum Vasiljlu cu agiutor s-tsã hibã nicuchirã”. Nicuchira apãndãsea: Hãristo, Dumidzã s-na agiutã, ti multsã anj s-nã hibã sãrbãtoarea. Dumidzã s-nã da sãnãtati shi biricheti”. Soacra lji grea a ãnveastãljei s-lu aducã cafelu ti socurlu, cari s-adra diunã oarã di cãndu va s-dishteaptã socurlu. Dupu atsea tuts s-aduna pi sinia ta s-gustã.

Cãndu s-dipisea cu tuti aesti adets, cafi un ficior s-dutsea sh-lu dipiseascã lucurlu, vãrã la oili, vãrã s-dutsea la tutiputa, la prãvdzãlji, la agãrli, la arari, scljeama cafi un tsi avea lucru, s-dutsea s-lu dipiseascã cãt poati cama ghini shi cama agonjea.

Dupu atsea soacra cu ãnveasta ahurhea s-u adarã pãltsinta. Pãltsinta lipsea s-hibã etimã cãndu tuts va s-toarnã acasã shi va s-adunã pi prãndzu. Ãnveasta bãga apã ta s-undeadzã, a tu plãtsinta s-bagã farina, untulemnu shi niheam sari. Tu pãltsinta s-bagã shi pãrã, shi s-pistipseashti ca atsel cari va lu aflã pãrãlu, scljeama atselui a curi va lji si cadã pãrãlu, va s-aibã nai ma multu tihi anlu tut. Cari ari tu casã ficiori ti ãnsurari shi feati ti mãrtari, tu pãltsinta bagã shi un nel. Gãvozdul s-bagã pi plãtsinta, ti sãnãtati a prãvdzãlor. Pisti pãltsinta s-bãga vitsã, s-adra tserclju di vitsã ti Dumidzãlu shi ti Sum Vasiljlu, s-adra casa, s-adra mandrã, cãpreatsã, tucatã, cãlivã, shi nuntru s-bãga andau luschidi cari eara simbol ti Dumidza, ti Ailu, ti fumealjea, ti tutiputa, s-bãga cãrliglu shi dupu atsea u-bãga s-coacã. Cãndu tuts ficiorlji s-turna di la lucru, nai ma tricutlu, paplu icã pãrintili, tuts pi aradã lji ãntreabã cum tricurã la lucru, tsi lucru dipisirã. A ficiorlji, ashi cum eara arada la Armãnjlji, spunea un dupu alantu, tsi easti dipisitã di lucurlu shi tsi armasi ti dipiseari. Unlu ficior spunea ca eara la caljlji shi lji chiptinã, lã deadi mãcari, la bãgã sumarurli, lu ancãrcã yiptul, ordzul. Altu ficior spunea ca tricu pi la agãrli, li anvãrligã, cãt s-la dzãcã “Bunã dzuã” shi s-veadã desi ari apã, desi birichetea easti bunã, altu spunea ca oili suntu etimi ti fitari, cãnjlji suntu anvãrliga di oili ta s-lji aveagljã di luch, mãcari ari, shi ca ordzul va s-agiungã ti chirolu tsi yini.

Shi ashi, pãnã s-coacã pãltsinta, ficiorlji sh-fãtsea muabeti cu pãrintsãlji icã cu papãnjlji, lã spunea tsi lucru dipisirã shi tsi armasi nica ta-s dipiseascã. Dupu atsea yinea ãnveasta cu ibric shi unã ilãcã, lã turna a cafi unui sh-li la mãnjlji shi dupu atsea shidea tuts deadun ta s-mãcã. Ãnveasta u adutsea pãltsinta ta s-u talji soacra. Prota di pi pãltsinta s-mutã lumãchli cu cari eara adratã mandra ti oili, tucata ti calji, ahurea ti vãts, shi cãpreatsã ti cãpãrli shi atseali lumãchi nu s-arca, nu s-aprindea, ma s-tsãnea, ta s-armãnã mandra, tucata shi cãpreatsa. Pãltsinta prota s-shutsa trei ori ashi cum s-shutsã sãhatea, a dupu atsea soacra didea cãti un codur a cafi unui insu tu familia. Aestã pãltsintã naima multi ori u ampãrtsa soacra shi atsea protlu codur di pãltsinta totna eara ti Dumidzã, ti Sum Vasiljlu, dupu atsea ti casa, ti avearea, ti papãnjlji, ti pãrintsãlji, ti ficiorlji, ti ãnveastili, shi tu soni ti nipotslji din casã, shi atsea ahurhea di nai ma marli nipot pãnã nai ma njiclu nipot. Aestu momentu eara nai ma interesantul momentu ti tuts din casã, s-duchea mãri emotsii la cafi un, ca tuts vrea pãrãlu s-cadã la el, a nimãrtatili feati shi niansuratslji ficiori ashtipta nelu s-cadã la elji. Cãndu va s-afla pãrãlu, tuts lji ura atselui a curi lji si cãdea pãrãlu shi lji dzãtsea: “Cu tihi shi sãnãtati! Cu agiutor!“ Atsel pãrã soacra lu bagã pi ninga icoana din casã, ti tihi shi sãnãtati a tutulor cari bãneadzã tu casa. Atumtsea, nai ma tricutlu tu ilichii lji didea ma mari pãrã atselui a curi lji si cãdzu pãrãlu, a el lji bãshea mãna ca semnu di tinjii. Aflarea a nelui tu codurlu di pãltsintã easti harau ahorghea, ca nelu, cu mari harau lu ashteaptã tuts tiniri, niansurats, nimãrtati. Aflarea a nelui scljeama ca atsel an va s-ãncãrunã atsel la cari va s-cadã nelu. Idghea ashitsi mari harau eara cãndu va s-afla shi gãvozdul, cari li simbolizeadzã caljli, cari lipseashti s-hibã bunj ti arghi, ti arari, ti ancãrcari shi ashi ma anclo.

Dupu tuti aesti, di cãndu va s-aflã pãrãlu, nelu shi gãvozdul, tuts sh-ura ti sãrbãtoarea cu zboarãli: “Ti multsã anj s-nã hibã sãrbãtoarea”, a cu chelchi di arãchii dzãtsea: “Ambãreatsã”, “Cu agiutor s-hibã”, shi “S-avem hãrei shi ghinets tu casa”.

Ashitsi s-ãnsimna marea sãrbãtoari crishtineascã Sum Vasiljlu, cari ti Armãnjlji easti di mari importantsã shi ti cari s-adarã adets altã turlii di adetsli cari tu atsea dzuã li adarã alanti populi. Atsea easti unã traditsii armãneascã, cari nu easti agãrshitã, sh-azã dzuã tutã nica s-adarã, nica bãneadzã.

Adets ti Sum Vasiljlu tu alanti stati pi Balcan

Sãrbãtoarea Sum Vasiljlu s-ãnseamnа la tuts Armãnj pit Balcanlu tut. Tu vãrã di alanti stati, nafoarã dit Machidunii, vãsiliciarlji s-dutsea pit casi shi cãntã cãntits ahorghea ti Sum Vasiljlu. “Yini vãsiliciarlu, apirã yianarlu”! Cu ahurhearea a Anlui Nãu vãsiliciarlji s-dutsea pit casili, shi pãrintili, nicuchirlu a casãljei bãga pãradz pi coardã. Di cãndu va s-agiundzea vãsiliciarlji, nicuchirlu a casãljei lji cãlisea s-intrã ãn casã. Vãsiliciarlji avea cãntic ahorghea ti cafi unã casã. A picurarlor la cãnta ti tutiputa, a ficiorlor lã cãnta cãntits ta s-ãnveatsã, a atselor cari eara singuri, la cãnta cãntits ti vreari. Ma, atsea tsi eara idghea ti tuts Armãnj, iu shi s-bãna, eara ca ti Sum Vasiljlu, tuts adra plãtsintã tu cari s-bãga pãrã shi nel shi totna tu casili armãneshtsã avea aradã shi tinjii cãtrã ma tricutslji. Atsea tinjii nica s-ducheashti tu casili armãneshtsã.